ANNA AHMATOVA, PIKTORJA ME PENË E SHPIRTIT NJERËZOR

Shpendi TOPOLLAJ

Anna Andrejevna Gorenko, që mbajti pseudonimin Ahmatova, dy gjëra i kishte merak në vitet e fundit të jetës; largimin e lexuesve nga poezia, të cilës ajo i lutej të mos e linte, dhe hijeshinë e flokëgjatës së dikurshme, por që po t`i thoshin ndonjëherë pasqyrat se “Rinia t`u venit”, ajo do t`i përgjigjej se: “M`i mori muza gjithë bukuritë”. Por ah, sikur të ishin vetëm këto dy shqetësime gjatë jetës së saj…  Ajo u lind në 23 qershor të vitit 1889 në Balshoi Fontan në afërsi të Odesës, pra në Ukrainë. Babai i saj Andrej Gorenko shërbente si inxhinier në flotë, kurse e ëma quhej Inna Erazmovna Stogova, dhe kur ajo ishte ende e vogël, familjarisht u vendosën në Veri të Carskoje Sjellos. Natyra, me pyje e lëndina plot gjelbërim dhe deti kur shkonte në Sevastopol gjatë verë e magjepsën, por dhe e shtynë të shkruante poezi qysh kur u bë njëmbëdhjetë vjeçe. Nga e ëma kishte dëgjuar për herë të parë vargjet e bukura të poetit lirik Gavril Romanoviç Derzhavinit dhe Nikola Aleksejeviç Nekrasovit. I mësuan edhe gjuhën franceze që ishte në mode në ato vite. Kur Anna ishte gjashtëmbëdhjetë vjeçe, prindërit e zgjidhën martesën e tyre dhe ajo qëndroi me të ëmën. Shkollën e mesme e kreu në Kiev, e më pas studioi në Rajev të Shën Peterburgut në Universitet, fillimisht në degën e Jurisprudencës, por i përfundoi ato për Histori Letrare. Njëkohësisht, vazhdonte të shkruante poezi dhe në vitin 1907 doli përmbledhja e parë poetike e saj. Në vitin 1910, u martua me një poet, Nikolaj S. Gumiljovin që drejtonte dhe një revistë letrare, me të cilin shkuan për një muaj në Francë dhe qëndruan në Paris, ku kishte konstatuar se piktura franceze, e kishte mbuluar poezinë. Kishte nisur edhe atje ndarja e simbolistëve ( pasues të S. Malarmesë, nobelistit belg M. Meterlinku etj.), në futuristë e akmeistë, rrymë të cilën si ajo edhe Mandelshtami e praktikuan në krijimtarinë e tyre. Dy vjet më pas, ajo viziton Italinë, ku e mrekulloi kultura që ai vend trashëgonte. Është koha që boton dy vëllimet e saj “Mbrëmje” (1912) dhe një vit më pas “Kthjellime”. Në Rusi dhe sidomos në Shën Peterburg, ndodhën ngjarje të mëdha, siç qe revolucioni Socialist i Tetorit i udhëhequr nga komunistët, ç`ka solli ndryshime rrënjësore, madje edhe në pamjen e qytetit, sipas saj. Ndaj nuk kishte sesi të besonte se dikush do e kishte mendjen te poezitë e saj. U punësua në bibliotekën e një Instituti dhe nga viti 1941, përkthen Hygon dhe Leopardin dhe merret me studime për Pushkinin. Kur nisi lufta me ushtrinë gjermane, u largua prej tmerreve të rrethimit barbar dhe jetoi deri në vitin 1944 në qytetin e Tashkentit, ku vente te të plagosurit dhe deklamonte vargje për t`u ngritur moralin ushtarëve. Kur u kthye në Leningrad, mbeti pa mend nga shkatërrimet e shumta. Me “Mbrëmja” e dikurshme, “Grigja e bardhë” dhe “Anno Domini” (1922) ishte bërë e njohur ngado. Në vitin 1942 botoi “Poema pa hero”. Por nuk kishin harruar recitimin e poezisë së saj “Balada e Vitit të Ri”, në një mbrëmje letrare. Ajo nuk u kishte pëlqyer partiakëve të cilët nuk e lanë të merrte jetë. Ja se ç`thosh ajo atje: “Dhe hëna e trishtme që lart përmbi re, / Sheh dhomën, tryezën në qosh, / Mbi ata gjashtë servile sheh, / Po njëri ndër ta është bosh”. Dhe më tej, njëri ngre shëndet për tokën ku do shtrihemi të tërë dhe tjetri e kundërshton: “Të pimë për këngët e saj / Ku rrojmë të gjithë ne”. Vetëm kaq! Një vit më parë, marria komuniste i kishte arrestuar dhe pushkatuar të shoqin, me të cili faktikisht edhe ishin ndarë, duke pasur një djalë, Levin. Atë e përjashtojnë nga Lidhja e Shkrimtarëve të Rusisë dhe ja grisin dy volume me poezi. Pas vrasjes së dyshimtë të Sergei Mironoviç Kostrikovit (Kirov), që nuk ishte dakord me spastrimet staliniste, në vitin 1935 edhe djalin e saj e arrestojnë. Duhej një letër që ajo ja dërgoi vetë Stalinit, që ai të lirohej nga burgu. Po ashtu arrestohet edhe miku i saj Osip Mandelshtami, të cilin ajo shkon dhe e takon, ç`ka solli si pasojë arrestimin e djalit me arsyetimin e çuditshëm se ai mund të përbënte rrezik për pushtetin sovjetik ngaqë i kishin pushkatuar të atin. Mesa duket e njihin edhe ata përrallën e ujkut me qengjin. Shkruan poezinë “Dënimi”, ku thotë me zemër të zhuritur: “Dhe ranë fjalët pa ndërprerë / Porsi shkëmbinj mbi kraharor. / S`ka gjë. Këtë e pres kaherë. / Do t`ia dal, ndonëse me zor.” Dhe kulmi i poshtërsisë arrin kur i shkon për vizitë në shtëpi një punonjës i ambasadës angleze dhe e shpallin agjente. Vetë Stalini do ta damkoste si “spiune të anglezëve” dhe inatin e nxjerrin përsëri tek i biri; e arrestojnë, por këtë herë për nënën. Nuk e di a e kishte gjallë gjyshen se edhe për atë do ta burgosnin. Tani as i hyn e as i del kush. Shkruan në vetminë e saj: “Më mbulo, më varros, ti moj erë! / As miq, as shokë nuk kam te koka, / Mbi mua mbrëmje sillet paprerë / Dhe frymë e butë që del nga toka.” Nga ana e tij Andrea Zhdanovi, përbindëshi rus i letërsisë dhe arteve e kishte futur emrin e Anna Ahmatovës në listën e zezë. U desh përmbysja e komunizmit në atë vend, që emri i saj dhe poezitë që la, të kumbojnë së bashku me ato të mjeshtrave më të mëdhenj të poezisë ruse. Pas vitit 1962 viziton përsëri Italinë, Francën dhe Anglinë, ku takon miq të dikurshëm dhe njeh plot të tjerë. Kudo e presin me ngazëllim. Në Shqipëri, poezitë e saj i kanë përkthyer mjeshtra si Petraq Kolevica, Qazim Shemaj, Aurel Plasari etj. dhe ato tingëllojnë ashtu sikurse i ka shkruar ajo vetë në gjuhën e saj, plot muzikalitet. Ajo e donte pa masë atdheun dhe popullin e saj. I këndonte qetë, ëmbël, dhe plot afsh atij, dhe i thosh: “Strehë nën qiej të huaj s`kërkova / Nën flatrën e huaj s`ngrita fole, / Bashkë me popullin tim durova / Të isha ku, mjerisht, ai qe”. Në vitin 1949 ajo e kishte vajtuar fatin e saj duke thënë: “Si të isha një bishëz e vrarë / Ju më varni tani në çengel, / Që të huajt gjithë gaz e llahtarë, / Të më shohin ngado si model”. A nuk është për të ulëritur, kur ajo kujton dhe një grua të burgosur bashkë me të, që teksa dridhej e tëra, e pyeste se a mund të shkruante për vuajtjet që po hiqnin. Dhe kujt ja bënin atë, kujt i shkaktonin aq vuajtje, kujt i jepnin aq dhembje? Një nëne, një gruaje, një poetejeaq të talentuar që e kishte shpirtin aq të ndjeshëm e delikat dhe që e bënte dhe natyrën të këndonte dhe të vallzonte: “Kujtimi për diellin në zemër u mpak. / bari i zbehtë. / Flokë të hershëm dëbore që larg / Era po nget. / Kanalesh të ngushta ngrin uji, s`buçet / Sikur u shter. / Këtu asnjëherë asgjë nuk ngjet, / Oh, asnjëherë!” Prandaj ajo nuk buzëqeshte më dhe thëllimi buzët ja venste, nuk shkruan dhe i pakësohen shpresat, por i shtohen këngët. I shtohen këngët se shpirti ka nevojë të shpërthejë vrundujt e revoltës që i zjen përbrenda. Se shpirti i saj dëshpërohet jo vetëm për të birin, por edhe për një vajzë të zbathur te gardhi që qan me dënesë, edhe për labotin që ka shkulur nga kopshti. Poetja e di se fati nuk qe me të, dhe ajo duke shkuar pas këtij fati të mjerë, i dukej vetja si ai treni që shkon drejt greminës. E kanë nderuar me çmime të rendësishme si “Honoris Causa” dhe “Etna Taormina”, dhe e kanë quajtur “mëma e poezisë” ruse. Por jeta është e çuditshme, i rezervoi aq shqetësime e brenga, asaj që gjithmonë shkroi për lumturinë e gëzimin e të tjerëve. Asaj që si një piktore e vërtetë, u bë me penë zëri më përfaqësues i popullit të vet. Asaj që mbylli sytë për të mos vdekur, në 5 mars të vitit 1966, plot 23 vjet pas mustakoçit që i solli aq fatkeqësi atij vendi.